Kazakistan’ın Türkistan ili Sawran ilçesine bağlı Orañğay köyünde bulunan Kültöbe Oğuz yerleşiminde, erken Oğuzlara ait olduğu değerlendirilen yeni bir Türk yazılı yazıt bilim dünyasına kazandırıldı.
Daha önce herhangi bir akademik yayında yer almayan buluntunun, 9 ile 10’uncu yüzyıllara tarihlenebileceği belirtiliyor.
Yazıt, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi öğretim üyesi Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ile Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk Kazak Üniversitesi öğrencisi Alparslan Kavaklı tarafından Ağustos 2025’te yürütülen saha çalışmaları sırasında tespit edildi. Söz konusu çalışma, Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi’nin 2025 yılı 5’inci cilt, 2’nci sayısında (ss. 236–266) yayımlandı.
Orañğay köyündeki Muhtar Avezov Ortaokulu bünyesinde yer alan küçük bir müzede bulunan yazıtın, 1990’lı yıllarda Kültöbe höyüğünde yapılan kaçak kazılar sırasında ortaya çıkarıldığı ve daha sonra öğrenciler tarafından müzeye teslim edildiği öğrenildi.
Yazı ve Damga Birlikteliği Dikkat Çekiyor
Araştırmacıların aktardığına göre yazıt, yaklaşık 25x25 santimetre ölçülerinde kireçtaşı bir blok üzerine tek satır hâlinde kazınmış durumda. Türk Yazılı metin yedi harften oluşurken, yazının hemen altında üç dalgalı çizgiden meydana gelen bir damga ya da işaret yer alıyor.
Yazıtın altında bulunan dalgalı çizgilerden oluşan işaretin bir Oğuz boy damgası olabileceği üzerinde durulurken, bu damganın bilinen Oğuz boy damgalarıyla birebir örtüşmediği ifade ediliyor. Bazı tarihî damgalarla benzerlikler bulunmakla birlikte, işaretin aynı zamanda bir akarsu ya da çayı simgeliyor olabileceği de ihtimaller arasında yer alıyor. Kültöbe yerleşiminin Seyhun Irmağı havzasına yakınlığı, bu yorumu güçlendiren unsurlardan biri olarak gösteriliyor.
Oğuz Yazılı Geleneği 13. Yüzyıldan Daha Eskiye Gidiyor
Makalenin en dikkat çekici sonuçlarından biri ise Oğuzların yazılı kültürüne dair ortaya koyduğu veriler oldu.
Çalışmada, Kültöbe Yazıtı ile Türkistan çevresinde daha önce tespit edilen diğer Türkçe yazılı buluntuların, Türk dili tarihçiliğinde Eski Türkçenin bir lehçesi kabul edilen Oğuzcanın yazı dili hâline gelişinin yalnızca 13’üncü yüzyıl ortalarına, yani Anadolu Selçuklu Sultanlığı’nın son dönemleri ile İkinci Beylikler Dönemi’nin başlarına indirgenemeyeceğini ortaya koyduğu vurgulanıyor. Bulgular, Oğuzcanın Arap alfabesiyle yazılmaya başlanmasından çok önce, 9 ve 10’uncu yüzyıllarda da yazı dili olarak kullanıldığını gösteriyor.
Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç ve Alparslan Kavaklı'nın çalışmasındaki bulgular, Kültöbe Yazıtı’nın erken Oğuz tarihi, Türk yazı geleneği ve Orta Asya’daki Türk kültürel sürekliliği açısından son derece önemli bir keşif olduğunu ortaya koyuyor.
