Sosyal Yardım Dosyası: AKP'nin Unuttuğu Şehirler
TamgaTürk, sosyal yardım meselesinin üzerine gitmeye devam ediyor. AKP'nin unuttuğu şehirleri muhalefet de unutuyor mu?
TamgaTürk’ün 2025 Ocak ayında yayımlanan Sosyal Yardım Dosyası, oldukça ilgi görmüştü. Öyle ki, dosyanın dayanağını oluşturan, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın illere göre harcadığı parayı gösteren istatistik apar topar bakanlığın sitesinden kaldırıldı. TamgaTürk editöryal kadrosu 2023 yılını gösteren mezkur istatistiği yahut yeni yıllara dair istatistikleri kamu kurumlarının halkın erişime açık adreslerinde artık bulamıyor.
Fakat illere göre dağıtılan sosyal yardım istatistikleri, elimizde yalnız 2023 versiyonu olsa da halen bir hikaye anlatmaya devam ediyor.
En Fakir Şehirlerimiz
Önceki dosyamızda bir karşılaştırma için göreli yoksulluk istatistiklerini kullanmıştık. Fakat bir başka veri, oldukça önemli bir harita teşkil ediyor: Sosyo-ekonomik segmentlere göre nüfus. TÜİK’in düzenli olarak yayımladığı bu veriler, nüfusu sosyo-ekonomik segmentlere bölüyor. Bu segmentler fakirlik-zenginlik meselesini daha iyi anlamamıza ışık tutan bir yönteme göre belirleniyor: Bir hanenin geliri, mesleği ve eğitim seviyesi formüle uyarlanarak o ailenin sosyo-ekonomik seviyesi tespit ediliyor. Meslek ve eğitim faktörü çok önemli, zira gelir düşse de gelir istikrarını ve gelecekte daha fazla gelir elde edebilme ihtimalini belirleyen faktörler bunlar.
Sosyo-ekonomik segmentlerin en altında E seviyesi var. Bu seviyedeki insanların hem gelirleri çok düşük ve düzensiz, hem eğitimleri yok ya da ortalamanın çok altında, hem de tanımlanmış bir meslekleri yok. E seviyesindeki insanlar, mesela mütevazı bir ücretle çalışan bir işçinin tek başına geçindirdiği bir aileden bile daha büyük zorluklar yaşıyorlar. Yalnızca fakir değiller, fakirlikten kurtulmalarının pek bir yolu yok. Bir nevi, toplumun en altında kalmaya mahkumlar; gelir seviyelerini artırmak için meslek edinmeleri ve eğitim almaları gerekirken, en acil ve hayati ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandıkları için onları fakirlikten kurtarabilecek süreçleri finanse etme ihtimalleri yok. Sosyal devlet anlayışının olduğu bir ülkede, “sosyal yardımlar kime verilmeli?” sorusunun tartışmaya mahal bırakmayacak şekilde ilk cevabı onlar, zira bir toplum kesiminin uzun süre E segmentine mahkum edilmesi, toplumsal barışın bozulmasıyla sonuçlanacaktır. Sosyal yardımlar bu kesime mensup insanların acil ihtiyaçlarını karşılayarak “fakirlik sarmalı”ndan kurtulmalarını sağlayabilir.
Türkiye’de nüfusunun %20’sinden, yani beşte birinden fazlası bu segmentte olan illeri, TÜİK’in 2023 verilerinden alarak haritada gösterdiğimizde şöyle bir tablo çıkıyor:
Öte yandan, ilk sosyal yardım dosyamızda değindiğimiz üzere, 2023 yılında yalnız Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın bütçesinden yardım alan illere bakıp, nüfusunun yarısından fazlası sosyal yardım alan illere baktığımızda ortaya çıkan harita şöyle:
Okuyucuya farklı bir zaviyeden fikir vermesi açısından, aynı yıl hangi ilde tahakkuk eden verginin ne kadarı ödenmiş diye baktığımızda, fikir vermesi açısından seçilen illere göre ortaya çıkan harita şöyle:
Sosyal Yardım ve Oy Tercihi
Haritalardan görüldüğü üzere, sosyal yardımdan en çok pay alan şehirler, ona en çok ihtiyaç duyan şehirler değil. Üstelik ekseriyetle tahakkuk eden vergiyi bile ödemeyen şehirler. Denebilir ki hükumet, devlet imkanlarını kullanarak oyunu artırmak için böyle bir yöntem kullanıyor olabilir. Ancak AKP’ye oy verme ile sosyal yardım alma oranını kıyasladığımızda ortaya ilginç bir tablo çıkıyor:
En genel ifadeyle, sağ alttaki iller çokça sosyal yardım alan ancak AKP’ye oy vermeyen iller. Bu iller aynı zamanda sosyal yardımın nisbi olarak en çok aktığı iller olduğundan, sosyal yardım arttıkça AKP’ye verilen oyun hafif de olsa düşme trendine (görselde kalın tek çizgi olarak gösterilen fonksiyon) sebep oluyorlar. İdeolojik olarak katı, çok büyük oranda DEM’e oy veren iller. Bu alanda, en fakir iller listesinde yer alan hiçbir ilimiz yok.
Sağ üstteki iller, çokça sosyal yardım alan ve AKP’ye daha çok oy veren iller. Bu illerin ekseriyetle Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da, dindarlığın öne çıktığı ve oy tercihlerinde belirleyici olduğu iller olduğunu görüyoruz. Devlet imkanlarıyla dağıtılan sosyal yardımların AKP’ye oy olarak dönmüş olabileceği yegane iller bunlar. En fakir iller haritasıyla kıyasladığımızda yalnızca Şanlıurfa’nın örtüştüğünü görüyoruz, bu alandaki diğer iller en fakir iller haritasında yer almıyorlar.
Sol üstteki iller sosyal yardım almayan ancak AKP’ye daha çok oy veren iller. Bayburt ve Rize standardın çok üzerindeki AKP oy oranıyla göze çarpıyorlar. En fakir iller haritasında yer alan illerin çoğunluğu bu bölgede kalıyorlar.
Sol alttaki iller, hem sosyal yardım alamayan hem de AKP’ye oy vermeyen iller. Edirne, Çanakkale, Balıkesir gibi fakir nüfusun 5’te 1’den fazla olduğu iller burada göze çarpıyor. İl sayısına göre çoğunluk AKP’ye oy veriyorsa da nüfus olarak bakınca, sosyal yardım alması gereken ancak alamayan insanlarımızın çoğunun AKP’ye oy verme oranının düştüğünü görüyoruz.
Sosyal Yardım ve Politika
Görüldüğü üzere Türkiye’de sosyal yardım oranı artınca otomatik olarak AKP oyu artmıyor. Zira AKP’nin sosyal yardım politikaları olması gereken rasyonel ve sosyal esaslara göre belirlenmiş değil. Toplumun bir kesimine devlet eliyle rüşvet veriliyor.
Bunun yanında, sosyal yardıma ihtiyaç duyan ancak alamayan nüfusun AKP’den uzak durmaya başladığı da görülüyor. İl bazında AKP’ye oy verenlerin fazla olup nüfus bazında tersini görüyor olmamız şunu düşündürebilir: Fakirliğin kronikleştiği illerde kabulleniş ve AKP’ye oy verme davranışı varken, fakirliğin yeni başladığı yahut yeni büyüdüğü illerde bir statü endişesi var – Yağmur Uzunırmak’ın kalkınma tuzağı ve oy verme davranışı arasındaki ilişkiyi inceleyen makalesi bu bağlamda oldukça manidar yorumlara açık. Kalkınma tuzağında 3 yıl kalan illerde AKP oy oranı düşse de CHP’nin oy oranı beklendiği kadar artmıyor; ancak MHP’nin oy oranı artıyor. Öte yandan kalkınma tuzağında 2 yıl kaldıktan sonra kalan illerde sağ bir alternatif olan İYİ Parti’nin oyunun arttığını görüyoruz. Kronik fakirleşmeye nazaran geçici yahut dalgalı fakirleşme statü endişesini tetikliyor ve alternatiflere yöneliyorlar.
Bu bağlamda, CHP’nin AKP projesi olan ihanet sürecine destek vermesi ve “Kürt oylarını almak” gayesiyle DEM’den bile daha yüksek frekansta Kürtçü tezleri tekrar etmesi ne kadar etkilidir? İhtiyaç duyulmadığı halde, vergi bile ödemeyen illere akıtılan milyarlarca Türk lirası bile AKP lehine oy olarak dönmezken, Özgür Özel’in kendi seçmenini küstüren, karşı seçmenin DEM’in ve PKK’nın çizgisine aidiyetini pekiştiren sözleri ne işe yarar? AKP’nin unuttuğu şehirleri, muhalefet de unutuyor olabilir mi?
Hazırlayan: M. Bahadırhan Dinçaslan