Demografi alanında yoğun bir mesai harcadığım şu günlerde üzerinde pek durulmayan ancak en az demografinin rakamlara boğulmuş dünyası kadar önemli bir meseleye dikkat çekmek gerekiyor.
Bir toplumun demografik yapısı değiştiğinde sadece nüfus büyüklüğü değişmez. Akrabalık ilişkilerinin mimarisi de değişir. Bu çoğu zaman rakamlara bakarken fark edilmeyen bir dönüşümdür. Doğurganlık oranları konuşulurken genellikle nüfus sayısı, yaşlanma, emeklilik sistemi veya ekonomik büyüme tartışılır. Fakat demografik dönüşümün daha sessiz bir tarafı vardır: kelimelerin kaybolması.
Çünkü bazı kelimeler yalnızca bir ilişki biçimi varsa yaşar. Bunun tam tersi de doğrudur. Sadri Maksudi Arsal’a göre eski Türk dilinde çok eşlilik durumunu ifade eden yerleşik bir kelimenin bulunmaması, Türklerde dil şekillenirken çok kadınla evliliğin yaygın bir sosyal kurum olmadığını gösteren bir delildir.
Bir toplumda o ilişki yok olmaya başladığında kelime de yavaş yavaş gündelik hayattan çekilir.
Bugün Türkiye’de doğurganlık tartışmaları yapılırken genellikle “kaç çocuk doğuyor” sorusuna odaklanılıyor. Oysa daha derinde başka bir dönüşüm yaşanıyor. Tek çocuk normu yerleşmeye başladığında yalnızca hane büyüklüğü küçülmez. Akrabalık ağları da daralır. Ve bu daralma dilde kendisini gösterir.
Bir süre sonra bazı kelimeler anlamını yitirir.
Çünkü o kelimelerin karşılığı olan insanlar artık hayatın içinde yoktur.
Türkçe akrabalık terminolojisi bu açıdan son derece zengin bir dildir. Aynı ilişkiyi farklı soy hatlarına göre ayıran çok sayıda kelime vardır. Türklerde aile yalnızca anne, baba ve çocuklardan oluşan dar bir birlik değil, toplumsal düzenin temelini oluşturan geniş bir akrabalık sistemidir. İbrahim Kafesoğlu, Türklerde ailenin hem sosyal hem de siyasal örgütlenmenin çekirdeğini oluşturduğunu söyler. Ziya Gökalp, Türklerde bireyin yalnızca kendisi olarak değil, ait olduğu soy ve akrabalık ağıyla birlikte anlam kazandığını, bu nedenle Türk kültüründe akrabalık bağlarının yalnızca biyolojik ilişkiler değil; aynı zamanda sosyal sorumluluk ve karşılıklı dayanışma ilişkileri olduğunu belirtir.
Babanın erkek kardeşi amcadır.
Annenin erkek kardeşi dayıdır.
Babanın kız kardeşi haladır.
Annenin kız kardeşi teyzedir.
Bu ayrım yalnızca kelime zenginliği değildir. Aynı zamanda akrabalık ilişkilerinin nasıl kurulduğunu da gösterir. Aile ağının iki farklı soy hattını ayrı ayrı tanımlar.
Bir çocuk için amca ile dayı aynı şey değildir. Hala ile teyze de aynı şey değildir.
Bu ayrım kültürel olarak anlam taşır.
Fakat bu ayrımın var olabilmesi için tek bir şart vardır: kardeşlerin olması.
Bir çocuğun amcası olması için babasının kardeşi olmalıdır. Dayısı olması için annesinin kardeşi olmalıdır.
Tek çocuk normu yerleştiğinde bu zincir kırılır.
Çünkü tek çocuk yetişen bir nesil büyüdüğünde kardeşsiz ebeveynlerden oluşan aileler ortaya çıkar.
Bu durumda bir sonraki neslin amcası, halası, dayısı veya teyzesi olmaz.
Kelime dilde kalır. Ama hayatın içinde karşılığı yoktur.
Bir süre sonra kelime de kullanılmamaya başlar.
Bu durum aslında dil ile demografi arasındaki ilginç bir ilişkiye işaret eder.
Bazı dillerde akrabalık terminolojisi zaten sınırlıdır. İngilizce bunun en bilinen örneğidir. İngilizcede “aunt” kelimesi hem hala hem teyze için kullanılır. “Uncle” kelimesi ise hem amca hem dayı anlamına gelir. Yani Türkçede iki ayrı kelime ile ifade edilen akrabalık ilişkileri İngilizcede tek kelimeyle anlatılır. Bu sadece dilin yapısal bir özelliği değildir. Aynı zamanda akrabalık ağlarının tarihsel olarak daha gevşek olmasıyla da ilişkilidir.
Türklerde akrabalık ilişkileri daha ayrıntılı tanımlanır. Çünkü bu ilişkiler yalnızca soy bağı değildir. Aynı zamanda sosyal bir dayanışma ağıdır.
Amca sadece babanın kardeşi değildir. Çoğu zaman baba tarafındaki aile otoritesinin bir uzantısı ve baba yarısıdır. Dayı ise Türk kültüründe ayrı bir figürdür. Koruyan, arka çıkan ve gerektiğinde destek olan bir akrabalık rolünü temsil eder. Hala ve teyze ise aile içi bakım ve duygusal yakınlık ilişkilerinde önemli bir yer tutar. Teyze anne yarısı olarak geçer.
Bu nedenle bu kelimeler yalnızca bir akrabalığı değil, aynı zamanda bir ilişki biçimini temsil eder. Tek çocuk normunun yerleşmesi bu ağın tamamını değiştirir. Bir nesil tek çocuk olarak büyüdüğünde şu zincir ortaya çıkar:
Kardeş yoktur. Dolayısıyla amca, dayı, hala, teyze yoktur. Kuzen yoktur. Çünkü kuzen dediğimiz şey zaten kardeşlerin çocuklarıdır. Bu durumda geniş aile ağının önemli bir bölümü ortadan kalkar. Bunun yerine daha dar bir aile yapısı oluşur. Oluşan şey çekirdek aile de değildir.
Anne, baba, bir çocuk. Bazen iki büyükanne ve iki büyükbaba. Akrabalık ağının geri kalanı giderek silikleşir. Bu değişimin kültürel sonuçları çoğu zaman konuşulmaz.
Oysa geniş aile sadece ekonomik bir dayanışma mekanizması değildir. Aynı zamanda sosyal öğrenmenin gerçekleştiği bir alandır.
Çocuklar yalnızca anne ve babadan öğrenmez. Diğer akrabalarından da öğrenir. Kuzenler çocukların ilk sosyal çevresidir. Aile içindeki ilk rekabet çoğu zaman kuzenler arasında yaşanır. İlk arkadaşlık ilişkileri çoğu zaman kuzenlerle kurulur.
Tek çocuk normu bu sosyal etkileşimi ortadan kaldırır. Çocukların dünyası daha dar bir sosyal çevrede şekillenir.
Bu dönüşümün dil üzerindeki etkisi ise daha yavaş ortaya çıkar. Kelimeler bir süre daha yaşamaya devam eder. Ama kullanılmadıkları için anlamları giderek bulanıklaşır.
Bugün büyük şehirlerde bazı çocukların “amca” kelimesini sadece yabancı erkeklere hitap etmek için kullandığını görmek mümkündür. Oysa kelimenin gerçek anlamı babanın kardeşidir. Benzer bir durum “teyze” kelimesi için de geçerlidir.
Bir süre sonra bu kelimeler gerçek akrabalık ilişkisini ifade eden kavramlar olmaktan çıkar. Daha genel hitap biçimlerine dönüşür. Dil bu şekilde yavaş yavaş sadeleşir. Fakat bu sadeleşme aslında bir zenginliğin kaybıdır.
Türkçe akrabalık sistemi sadece kan bağını tanımlayan bir sistem değildir. Aynı zamanda toplumsal ilişkilerin nasıl örgütlendiğini gösterir.
Enişte, bacanak, elti, görümce, kayınbirader, baldız gibi kelimeler bunun örneğidir. Bu kelimeler evlilik üzerinden kurulan akrabalık ağını tanımlar. Bir toplumda kardeş sayısı azaldığında bu ilişkiler de azalır.
Örneğin iki kardeşin evlenmesiyle ortaya çıkan bacanak veya elti ilişkisi tek çocuklu ailelerde zaten oluşmaz. Dolayısıyla bu kelimeler de giderek kullanılmaz hale gelir.
Dil bir anlamda demografinin gölgesinde şekillenir. Aile küçüldükçe akrabalık terminolojisi de küçülür.
Demografik kriz tartışmalarında bu boyut genellikle gözden kaçar ya da daha önemli görünen sorunların yanında görmezden gelinir. Çünkü demografi çoğu zaman ekonomi üzerinden konuşulur. İşgücü arzı, emeklilik sistemi veya yaşlanma gibi başlıklar tartışmanın merkezine yerleşir.
Oysa demografik dönüşüm aynı zamanda kültürel bir dönüşümdür. Aile küçüldüğünde yalnızca nüfus yapısı değişmez. Toplumsal ilişkilerin dili de değişir. Bir süre sonra bazı kelimeler yalnızca sözlüklerde yaşamaya başlar.
Amca.
Dayı.
Hala.
Teyze.
Belki de gelecekte bu kelimeler çocuklara açıklanması gereken kavramlara dönüşecek.
“Eskiden insanların kardeşleri olurdu. Bu yüzden çocukların amcaları ve teyzeleri olurdu.”
Bu cümle bugün kulağa tuhaf geliyor ama demografik eğilimler devam ederse bir gün sıradan bir açıklamaya dönüşebilir.
Demografi sadece nüfus bilimi değildir. Aynı zamanda toplumun görünmeyen mimarisini inceler. Aile yapısını değiştirir. Akrabalık ağlarını değiştirir. Ve bazen fark edilmeden dilin kendisini değiştirir.
Bir toplum bazı kelimeleri kullanmayı bıraktığında, çoğu zaman o kelimelerin temsil ettiği ilişkiler de ortadan kalkmıştır.
Demografik kriz işte bu yüzden sadece sayılarla ilgili değildir.
Bazen kelimelerle ilgilidir.
