Yıllardır sosyal politika verilerine bakıyorum. Bütçelere, teşviklere, yardım kalemlerine, proje dosyalarına, strateji belgelerine, performans tablolarına… Rakamlar değişiyor. Kalemlerin isimleri, programlar, projeler değişiyor ama tek bir şey değişmiyor: İçinde bulunduğumuz şartlar. Kaynaklarımız sınırlı, sorunlarımız ağır, ama önceliklerimiz hâlâ oturmadı.
Trabzon Belediyesi’nin Şemdinli’de bir tesis için 100 milyon TL destek vereceğine ilişkin bir habere karşılık bir grup Trabzonspor taraftarının paylaştığı tepkisinde gördüğüm ve aslında bildiğimi unuttuğum bir ifade beni bir uykudan uyandırdı:
“Eve lazım olan camiye haramdır.”
Yıllardır sayfalarca, saatlerce anlatmaya çalıştığım şey tek bir cümle ile daha iyi anlatılamazdı.
Biz yıllardır cami yapıp, evin çatısının aktığını görmezden geliyoruz.
Bu sözü sadece bireysel ahlakla ilgili sananlar yanılıyor. Bu, aynı zamanda kamusal aklın turnusol kâğıdıdır. Bir toplum, neye önce para harcadığıyla neye değer verdiğini anlatır. Bütçeler, sadece rakamlarda ibaret değildir, rakamların ötesinde anlatılmak istenen bir resim vardır.
Ve bizim rakamlarımız şunu söylüyor: Önce vitrin, sonra ihtiyaç.
Amerikalı iktisatçı Thomas Sowell, meselenin temelini iki cümleyle özetler:
“The first lesson of economics is scarcity. The first lesson of politics is to disregard it.”
Ekonominin ilk dersi kıtlıktır. Kaynaklar sınırlıdır. Her harcama bir tercihtir. Her tercih bir vazgeçmedir. Ama siyasetin ilk refleksi bu gerçeği unutmaktır. Çünkü kıtlığı kabul etmek, “hayır” demeyi gerektirir. Öncelik koymayı gerektirir.
Bizde ise genellikle şöyle olur: Her şey önceliklidir. Her program kritiktir. Her paket hayati önemdedir. Her yeni açıklama “tarihi”dir. Sonuçta hiçbir şey gerçekten öncelik olmaz.
Kıtlığı yok sayarak sosyal politika yapılmaz. Kıtlığı yok sayarak sadece borç, bağımlılık ve verimsizlik üretilir.
Bugün Türkiye’de sosyal yardım haritalarına baktığınızda devasa bir ağ görürsünüz. Nakit transferleri, gıda destekleri, kira yardımları, aile paketleri, çocuk destekleri, gençlik teşvikleri, enerji sübvansiyonları…
Kağıt üzerinde büyük bir sistem vardır. Ama sahada tablo net: Yoksulluk azalmıyor, geçim baskısı hafiflemiyor, gençler nefes alamıyor, aileler gelecek planı yapamıyor.
Eskiden sosyal yardımın fonksiyonunu çekirdeğe benzetirdim; bir faydası yoktur ama elinizden bırakamazsınız. Oysa bugün daha çok bir ağrı kesiciye benzediğini düşünüyorum. Ağrıyı kısa süre bastırıyor ama hastalığı tedavi etmiyor. Doz arttıkça rahatlama azalıyor, bağımlılık artıyor. Çünkü yardım var, çözüm yok.
Sistemin merkezinde üretkenlik yok. Bakım altyapısı yok, kreş yok, ulaşılabilir konut yok, güvenceli istihdam yok. Mesleki geçiş mekanizmaları zayıf ve eğitim-istihdam bağlantısı kopuk ama transferler son sürat çalışır vaziyette.
Yani su taşımak yerine kovayla yangın söndürüyoruz. Sonra yangın sönmeyince ya kovayı büyütüyoruz ya da kovayı suçluyoruz.
“Eve” Hiç Gelmeyen Kaynaklar
“Ev” metaforu burada çok manidar. Ev; insanın hayatını kurduğu yerdir. Güvenliktir, sürekliliktir, gelecektir.
Bugün Türkiye’de milyonlarca hane için ise ev: Belirsizlik, borç, kira baskısı, bakım yükü, çocuk yetiştirme maliyeti, gelecek korkusu demektir.
Bu tablo değişmeden yapılan her sembolik harcama, her vitrin yatırımı, her gösterişli program, aslında eve harcanmayan paradır.
Sonra da şaşırıyoruz:
“Neden evlenmiyorlar?”
“Neden çocuk yapmıyorlar?”
“Neden göç etmek istiyorlar?”
“Neden mutsuzlar?”
Çünkü evin kolonları çökmüş durumda. Biz ise çatıyı boyamakla meşgulüz.
Türkiye’de sosyal politika uzun süredir yanlış sorular etrafında dönüyor. “İnsanları nasıl geçici olarak rahatlatırız?” sorusu doğru bir soru değildir. Sorulması gereken asıl soru, “insanları nasıl kalıcı olarak güçlendiririz?” sorusu olmalıdır.
Ama biz birincisini soruyoruz. Çünkü birincisi kolaydır. Manşet üretir, sosyal medya paylaşımı üretir ve etkileşim getirir. İkincisi ise zordur. Sabır ister. Kurumsal kapasite ister. Ölçüm ister. Hesap verebilirlik ister.
Yanlış soruya verilen her cevap israftır ve haramdır. Biz yıllardır yanlış soruya milyarlar harcıyoruz.
Burada rahatsız edici olan husus şudur: İyi niyetli ama kötü tasarlanmış yardım, merhamet üretmez. Bağımlılık üretir. Kişiyi sistem içinde tutar. Çıkış kapısı açmaz. Kendi ayakları üzerinde durmayı geciktirir. Bu elbette ki yardım alanın suçu değildir. Bu, sistemin ve o sistemi tasarlayanların hatasıdır. Gerçek sosyal politika, insanı sistemde tutmaz. Sistemden çıkarır.
“Eve lazım olan camiye haramdır” sözü aslında derin bir kamusal ahlak içerir. Diyor ki: Önce temel, sonra sembol. Önce insan, sonra vitrin. Önce hayat, sonra şov.
Sowell’in kıtlık vurgusu da aynı yere çıkar: Gerçek adalet, kaynakları en yüksek toplumsal faydayı üretecek şekilde kullanmaktır.
Türkiye’de sosyal politika bir yol ayrımındadır. Birinci yol, mevcut çizgidir; yoksulluğu yönetmek. Diğer yol ise zor olandır; bağımlılığı azaltmak. Birincisi rahatlatır ama ikincisi dönüştürür.
Biz uzun süredir rahatlatmayı tercih ediyoruz. Dönüştürmeyi erteliyoruz. Ama ertelenen her dönüşüm, büyüyen bir fatura olarak sonraki nesillerin omuzlarına biner.
Eve lazım olan eve gitmiyorsa, daha büyük camiler toplumu daha iyi yapmaz.
Esas mesele budur.
