M. Bahadırhan Dinçaslan
Giriş Tarihi : 29-04-2021 01:31
Güncelleme : 29-04-2021 01:37

Türk Usulü İslam Arayışına Dair Birkaç Not

TamgaTürk okurlarının bildiği üzere Twitter takipçilerimize 3 Mayıs’ta birtakım hediyeler veriyoruz. Bu hediyelerden biri, kurt pençesi ve dişiyle süslenmiş bir tespih. Türk coğrafyasının birçok yöresinde kurtların farklı uzuvlarına kutsallık atfedilir ve tılsım olarak kullanılır, şamanistik bir motif olduğuna şüphe yok. Fakat bizim tespihin üzerinde başka bir alamet daha var: Allah ve Muhammed isimleri Arapça yazılmış. Gördüğümde gülümsedim ve zihnim bu şehirden, bu devirden çok uzağa, bilge Saemund’un Viking torunlarını Hıristiyan ettiği çağa gitti.

Göktürk Ömer Çakır’la düşmanca başlayan ilişkimiz tuhaf bir ilham alışverişiyle devam ederken, eski Norse şiirlerine dair ettiği bir laf belli metinleri tekrar okumama neden oldu. Bunlar arasında en ilginç örneklerden biri, Solarliodh aklıma düştü; yeterince çeviri yüküm yokmuş gibi girişecek olursam, ilk çevireceğim şiir o olacak. Solarliodh’un müellifi belirsiz, bağlam sebebiyle Saemund’a atfedilir. Özelliğiyse ilginç: Eski pagan “ilahi”leri formunda, ama bir Hıristiyan “ilahi”si. Yani üslup aynı kalmış, eski Kelt kahramanlarının yahut tanrılarının hikayelerinin aziz hikayelerine dönüşmesinin bir başka türlüsü: Eski pagan ilahilerinin/mistik şiirlerinin formu, bu defa yeni dinin ilahilerinin formuna dönüşmüş.

Bunun bizdeki karşılığı nedir? Zannediyorum Alevi deyişleridir, semahlarıdır. Formda eski şamanistik usullerin etkisi bariz: Hem usulde, hem içerikte. Hep verdiğim örnektir, şamanlar mağaraya kapanıp inisiasyon süreci geçirirler, bu sürede geyik, kurt, kuş “don”larında dünyayı gezerler. Öyleyse Pir Sultan’ın “Kırk yıl dağda gezdim geyiklerinen” demesi sırf kafiyeye uysun diye değildir, farkında olmadan geldiği şamanistik geleneğe yaptığı bir atıftır.  Tabii Alevilik -kültüre dair hemen her şey gibi- dış etkilerden büsbütün azade, “saf, kopkoyu” bir şamanistik gelenek değil; fakat hiçbir gelenek öyle değildir zaten.

Dede Korkut’ta Kafkasyalılar “Ağaca tapan Çerkes” diye geçer; el-hak Kafkasyalılar ağaca taparlar. Ekseriyetle ağaç çevrelerinde dönerek ve müzikli ibadet edilirdi, hafızam beni yanıltmıyorsa bunun adı Adigelerde “Tıhaşuko Vıg”dır, birebir çevirisi “Ulu-tanrıya Semah” olur. Bir diğer Kafkas halkı olan Çeçenlerde de aynı pagan ibadet formu vardı – dönerek ibadet zaten evrensel bir motif. İşte o vıg dansı, bugün Çeçen zikri diye bildiğimiz, mizahi içeriklere konu olan “İslami ayin”de yaşıyor: Onlarca, bazı örneklerde binlerce adam, bir odak etrafında koşarak dönüyorlar ve bu esnada melodik bir terennümü sürekli tekrar ediyorlar. Bizim Alevilik de şamanizme nispetle budur: İslami motiflerin pagan motiflerle iç içe geçtiği, eski “usul”ün yeni anlatıyla birleşerek büyük oranda korunduğu bir gelenek. “Türk-İslamcılık”ın mucidi Arvasi dahi Türklerin sünni kısmına “Alevi meşrep” der ve haklıdır; ta Kaşgarlı dahi, Abdülkadir İnan’ın çok güzel tespit ettiği gibi, koyu bir Müslüman olmasına rağmen şamanistik motifleri iştahla ve çoğu zaman yermeden, hatta bazen gayet beğenerek-gururla aktarır.

Aleviliğin form ve içerik açısından şamanizmle bağlarını uzun uzadıya anlatmak bu yazının hacmini aşar, ama yine İnan’a başvurur ve yaptığı alıntılara bakarsak, yarı Müslüman, yarı Şamanist hayat süren Türklerin deyişleri, folklorik öğeleri ve en önemlisi şiir-şarkı icra ediş şekilleri bizim Alevilerle hemen hemen aynıdır. Bunları düşündükçe aklıma geliyor, kimi zaman tasvip etmediğim zaviyelerden, kimi zaman da iyi niyetli yaklaşımlarla “Türk usulü İslam” arayışlarına dair mülahazalara denk geliyorum. O halde evvela şunu sormalı: Türk usulü İslam nedir?

Yanık bir ses, hatta kadınsı bir ses, çığlık atarak tuhaf ve zerre estetik içermeyen, basit kafiyeli, ilkokul çocuğu ayarında metinleri tef eşliğinde seslendiren badem bıyıklı adamlar… Bu cümleyi okurken zihninizde canlanmış olmalı, böyle bir “ilahi janr”ı var ve hepsi birbirinin kopyası gibi. Söyleyen Türk, içerik Türkçe, hatta form dahi Türk şiirinin kalıplarına başvuruyor, fakat bu ilahiler “Türk usulü ilahiler” midir? Yoksa şamanistik bir esrimeyle gösterdiği bir kerametin hikayesini “Yürü sultan Hızır car günün geldi” nakaratıyla anlatan Aşık Daimi’nin dedesi mi “Türk usulü ilahi” okuyor?

Bana ikincisi gibi geliyor ve sadece bu veçhile değil, bütün yönleriyle “Türk usulü İslam” arayışında olanların Maturidilik meselesine bu kadar takılı kalıp Aleviliği büsbütün görmezden gelmesini tuhaf karşılıyorum. İşin teolojik yönüne giresim yok – ki yazının hacmini aşacaktır da, ancak söylemek gerekir ki Maturidilik meselesine kulaktan dolma bilgilerle gönül verenler, İslami açıdan yapılacak bir münazara sonunda Eşari okulunun çok daha tutarlı ve “İslami” olduğunu göreceklerdir. Maturidi hemen her ayrışma konusunda palyatif çözümler önermekten ileri gidememiştir ve belki bu yüzden Türk meşrebine daha uygun bir Sünni yorumu temsil eder: Türklerin Müslüman olma kabiliyetleri kısıtlıdır zira. Fakat meseleyi ısrarla teolojik açıdan ele alırsanız, mikyasınız milli menfaat yahut başka bir pragmatist hedefe uygunluk olamaz, salt teolojik olur ve geri kalan bütün kaygıları bir kenara bıraktığımızda Eşarilik her zaman üstün gelir.

Fakat Alevilik böyle değil, üstelik -ister mezhep, ister müstakil bir din kabul edin- liturgical language, yani “erkan dili” Türkçedir, bu özelliğiyle de eşsizdir. Yani bir Kürt Alevi olduğunda, mutlaka Türkçe ile ünsiyet kurar, zira külliyatın en önemli metinleri Türkçedir, erkan dili Türkçedir, Kürt ozanlar ustalıkla Türkçe deyiş ve semah söylerler. Meselemiz Türk kimliğini yozlaştırmayan, katılaşmadan çağı yakalayabilecek bir İslam yorumu bulmaksa, Solarliodh ve benzeri İzlanda ilahilerinde gördüğümüz süreci yaşayan Alevilik hem Türk kimliğine uygundur, hem de daha mistik ve dağınık olduğundan şekil vermeye müsaittir: Asırlardır kurumsallaşmış Sünni geleneğe şekil vermek mümkün olsaydı, bunu cumhuriyet başarırdı. Etraflı ve başarılı bir “Cumhuriyet İlahiyat Ekolü” çıkaramadıysak da, Ankara Okulu denen çevre buna çok yaklaştı ve bu çevrenin halesindeki isimler hemen her zaman hedefe kondular ve yenildiler. Bu alandaki her iyi niyetli atılım, küresel İslam akımlarının tesiri altına girmek zorunda kalacaktır, nihayetinde ya sekülerleşmeyi yegane çözüm olarak görecek, ya büsbütün yozlaşıp karşısına çıkmaya çalıştığı canavara dönüştüğünü aynada müşahede edecektir.

Tabii Aleviliğin elverişsiz yanları da var: Mistik ve kırsal bir akım oluşu, rasyonel düşünceye intibakını da zorlaştırıyor; Sünnilikte bu zorluk katılaşmışlıktan kaynaklanırken, Alevilikteki zorluk bizzat mayadan: Alevi öğreti mutlaka mistiktir, bugün şehirlerde Alevilik kırsal doğası itibariyle doku uyuşmazlığından yaşanamadığı için fiilen dini değil, etnik bir kimliğe dönüştüğü için bunu fark etmiyoruz ama, hakiki bir Alevi tedrisatı insanı rasyonel düşünceyi benimsemiş bir zihin seviyesine çıkarmaz. Hatta Eşarilikten buna ulaşmak, en azından tutarlılığı ve sibernetik açıdan benzeyen bir disiplini elde etmiş olmak anlamına geleceğinden daha kolaydır. Yine de mevcut “içeriksizliği” ve şehir yaşamına uyum sağlayamadığından öksüzlüğü bir avantaj olur mu, Aleviliğin usulünü alıp esasını dönüştürerek yeni bir Türk tipi İslam anlayışının çekirdeği yaratılabilir mi? Bu bence sormaya değecek sorulardan.

Tabii bir de şu var: Türk usulü İslam anlayışı yaratmak bir zaruret midir? Bence değildir, ancak bu kadar milliyetçi, üstelik aralarında zekası ve birikimine güvendiğim insanlar da var; bunu bir gereklilik olarak görüyorsa kafa yormak gerekir. Dini bireyselleştirmek ve kamusal alandaki bütün tezahürlerini engellemek benim sunduğum çözüm – fakat böyle olmayacaksa dinin teolojik alandan kurtarılıp bir kültürel motif olarak yaşamın içinde zararsızlaştırılmasının yollarını aramak karşı çıkılası bir çaba değil. Öncüllerimizden Ziya Gökalp’ı çokları “İslamlaşmak” dediği için İslamcı zannederler, oysa Gökalp en katı laiklerin dahi cesaret edemeyeceği bir yaklaşımla bakar İslam’a: Onu araçlaştırır. Bugün böyle bir araca ihtiyacımız var mı sorusuna benim cevabım menfi – ancak varsa, tozlu raflarda Mezopotamya şartlarında gelişmiş öncüllerden çekirdek arayacağımıza bir tür mutant Alevilik üzerinde yoğunlaşmak daha makul geliyor. Türkçe ibadet edilen, Türkçe ritüeller uygulanan ve formuyla Türk kültürünün/edebiyatının estetik motiflerini işleyip benimseten bir dini akım halihazırda var ancak Alevileri hep seviyor, hiç ciddiye almıyoruz.


M. Bahadırhan Dinçaslan

NELER SÖYLENDİ?
@
M. Bahadırhan Dinçaslan

M. Bahadırhan Dinçaslan

DİĞER YAZILARI Türk Milliyetçiliğinin Sahipliği Kavgası: Hudutsuz Namussuzlar 05-09-2021 13:39 Bir Komplo Teorisi: LGBT Kampanyasının Ekonomisi 27-08-2021 11:58 Afgan Anayasası Nasıl İflas Etti? 16-08-2021 14:24 Taş Kesilmek: Bir Savruk Hasbıhal 09-08-2021 11:05 Türk Milliyetçiliğinin 7 Temel Meselesi 27-07-2021 12:04 Derin Devlet Meselesine Farklı Bir Bakış 16-07-2021 11:39 Şort Giydi Diye Ağlatılan Kız ve Davarlar 06-07-2021 13:27 Türk Aile Yapısı ve Anonimleştiren Cemaat 02-07-2021 14:31 Sokakta Köpek Olmaması Gerektiğini Bilallere Anlatmak 30-06-2021 19:13 Kutsallar ve Domuzlar: İslamcılığın Sekülerleşmesi 28-06-2021 11:29 Milli Şairimiz Kimdir? 21-06-2021 23:38 Sen Hiç Milliyetçiye Benzemiyorsun 09-06-2021 20:48 Yakın Dosta Kredi Çekmek: Yalnızlar Ülkesi Türkiye 07-06-2021 01:25 Batı’yı Aydınlatmak: Yeliz’in Dedesi ve Erbaş’ın Zırvaları 04-06-2021 12:23 Faydalı Kilisenin Papazından 7 Ölümsüz Oyun Önerisi 24-05-2021 14:37 Sorusuz Bir Toplum: Kadim Cevaplarla Yetinmek 23-05-2021 14:30 Muhaliflerin Ümidini Baltalamak – Bir Seküler Günah 11-05-2021 12:38 Neden Milliyetçiyiz – Bir Nutuk Taslağı 02-05-2021 16:10 Türk Usulü İslam Arayışına Dair Birkaç Not 29-04-2021 01:31 Faydalı Kilisenin Papazından Mitoloji Kitapları Seçkisi 20-04-2021 22:51 12 Nisan Şakası(!) ve Mizah Üzerine 12-04-2021 21:49 Türk Esirlerine Yardım Eden Bir Uygur'un Düşündürdükleri 04-04-2021 23:44 İbne LGBT Olunca 29-03-2021 16:53 Milliyetçi Siyasetin Geleceği: Özdağ ve Kuracağı Parti 21-03-2021 00:01 Büyük Adam Yaratamamak: Neden Bu Haldeyiz? 12-03-2021 15:32 Azgın Milliyetçilik: İnfial Yaratan Şiddet Olayları ve Milliyetçilik İlişkisi 07-03-2021 14:34 Eyam’dan Eyyamcılığa: Salgın Tedbirlerinin Bitmesi Gerekliliğine Dair 05-03-2021 12:43 Trrrummm Tiki Tak - Makinalaşmak: İnternet Çağının Hafızasız Yığınları 28-02-2021 19:39 Bir Kitap Nasıl Basılıyor? 19-02-2021 20:55 Şeriatçılar Ay'a Gidebilir mi? 15-02-2021 14:26 Samimi İslamcılar ve Yapmacık Muhalifler: Bir Eleştiri Yazısı 11-02-2021 14:12 Boğaziçi Olayları ve Makul Vatandaş: Ya-Ya Kamplarına Mecbur Muyuz? 08-02-2021 02:51 Bir Polis Yazısı 03-02-2021 22:49 Turan Hayal Midir - II 24-01-2021 23:53 Qanon: Bir Siber-Kültün Portresi 22-01-2021 01:39 Şimşirgil'in Cevabına Cevap 17-01-2021 15:39 Sosyal Medya: İnternetin Poposunun Rengi 10-01-2021 16:40 ABD'den Türkiye'ye İki Kamplı Siyaset 08-01-2021 11:37 Sümüklü Sıpalar ve Medya Sansürü 06-01-2021 16:33 Teröristsin Teröristim Terörist 05-01-2021 21:03 Nazım Dişe Dokunur mu IV: Şiir İnsanların Umrundayken 28-12-2020 10:37 Bayburt’un Acı Serencamı – Türk Kültüründe İçkinin Yeri ve Önemi 23-12-2020 21:23 Türk Milliyetçiliği Gözünden Mevlana 22-12-2020 11:10 Kuzgun - The Raven 20-12-2020 02:56 7 Güzel Ressam 13-12-2020 01:14 Türk Edebiyatı mı Türkçe Edebiyat mı? 10-12-2020 15:20 Türk Milliyetçileri Kime Oy Verecek? 09-12-2020 13:06 Nazım Dişe Dokunur mu III: Bohemya’dan Bürokrasiye 09-12-2020 00:47 Nazım Dişe Dokunur mu II: Alt-Kültürün İçyüzü 06-12-2020 18:55 Nazım Dişe Dokunur mu I: Şiir Nasıl Gözden Düştü? 05-12-2020 15:31 Mustafa Öztürk'le Dayanışma: Rafızi Olma Hürriyeti 03-12-2020 16:20 Etimoloji: Mihrap, Feriştah, Kalak, Gerekmek 27-11-2020 12:37 CHP’den Atsız Parkı yahut Alevilik Ali’yi Sevmekse Biz de Aleviyiz 19-11-2020 15:34 İyi Şiir Üzerine 17-11-2020 15:51 Batı'ya Ağıt 15-11-2020 23:01 Azerbaycan Sahada Kazandı – Masada Kaybetti – mi? 11-11-2020 13:42 Onlar Kalabalık, Biz Yükseğiz - II 09-11-2020 13:32 Karabağ'dan Turancılık Dersleri 08-11-2020 18:46 Onlar Kalabalık, Biz Yükseğiz - I 04-11-2020 21:17 Eşit Değiliz: Demokrasi ve Alt-İnsana Dair 02-11-2020 14:29 İfade Özgürlüğü: Karikatür Çizme Hürriyetine Dair 27-10-2020 15:08 Alt-İnsanın Müziği: Rap 23-10-2020 12:38 Türk Milliyetçilerini Bekleyen Kavga 18-10-2020 23:58 Anayasa Mahkemesi Tartışmasından Kadir Şeker’e: Devlet Kabadayılığı 14-10-2020 12:36 Etkili Hitabet Sözlüğü IV – Türkçenin Sırları 09-10-2020 11:53 Türk’ü Teoriye Hapsetmek 06-10-2020 13:55 Türk Milliyetçileri Neden Dağınık 29-09-2020 13:22 Etkili Hitabet Sözlüğü III – Etkileyici Metin Örnekleri 28-09-2020 12:39 Etkili Hitabet Sözlüğü II – Retoriğin Teorisi 24-09-2020 11:22 Etkili Hitabet Sözlüğü I – Retoriğin Sırları 22-09-2020 11:52 Mitolojiden Beslenmek: Arthur mu, Beyrek mi? 21-09-2020 10:52 Ne Gereği Var Gülüşü 17-09-2020 12:44 Dini Çıkarırsan Geriye Ne Kalır? 16-09-2020 10:35 Koydu, Koyduk, Koyarız: Koyunların Milliyetçiliği 15-09-2020 11:13 Elini Sallasan Elli Hassasiyet 14-09-2020 14:35 Türk Kaşarı: Halkımızın Bir Bölümünün Değerleri 07-09-2020 14:02 Köpekbalıklarının Türkiye'si 31-08-2020 13:05 Ölüm Orucu: Devletin Temelinde Bir Dinamit 30-08-2020 00:00 Dış Türklere Rağmen: Turancılığın Zırvaları(!) 27-08-2020 14:36 Türk Milliyetçisi Nasıl Bir Demokrasi İster? 23-08-2020 17:53 Örs, Çekiç, Kılıç: Rock ve Siyaset 17-08-2020 15:52 Hasbıhal XI: İngiliz-Amerikan Şiirlerinden Seçmeler 13-08-2020 23:11 Bedevinin Şerrinden Atatürk’e Sığınmak 04-08-2020 16:58 Hasbıhal X: Coleridge ve Kubilay 30-07-2020 00:40 Dosya: Gençler Dinden Neden/Nasıl Çıkıyor? 28-07-2020 18:17 AKP'yi Alkışlayarak Yıkmak 14-07-2020 14:47 Microtargeting: Kapıda Bekleyen Devrim 08-07-2020 15:54 Türk Milliyetçiliğinin Ekonomi-Politiği: İnsan Fıtratı ve Orta Sınıf 06-07-2020 15:58 Ziya Selçuk’a Kapalı Mektup 24-06-2020 22:26 Haydi Irkçılık Yapalım 21-06-2020 17:04 Muhalif Mevzilerde Canavarlaşma Problemi 16-06-2020 23:26 Faydalı Kilisenin Papazından 20 Makale Önerisi 14-06-2020 15:13 Zihin Jimnastiği: Polonya Türkiye Hattı 08-06-2020 20:58 Türk Kime Denir 27-05-2020 19:54 Bella'nın Kısa Donu 22-05-2020 21:02 Barnabas İncili: Bir Zırvanın Anatomisi 19-05-2020 20:21 Benim Seküler Milliyetçi Kardeşim… La Tahzen! Ve Düşmanım: Hele Bir Oku… 20-04-2020 20:23 20 Yaş İhtiyarları ve 30 Yaş Gençleri 16-04-2020 19:08 Sinanoğlu: Eternal Sunshine of the Spotless Türkçe 14-04-2020 18:33 Salgın ve Ekonomi: Kara Vebadan Sonra 12-04-2020 20:15 Türkçülüğün Farzı: Zengin Olmak 02-04-2020 21:26 Turan Hayal midir? 26-03-2020 15:25 Rus Gribinden Çin Virüsüne: Salgınlar ve Toplum 23-03-2020 14:28 Seküler Milliyetçilik: Bizimkisi Bir Aşk Hikayesi 19-03-2020 19:59 Korona Salgını ve Milliyetçilik 17-03-2020 20:55 Siyaset ve Ahlak: Mülahazalar, Gözlemler ve Beddua 11-03-2020 20:17 Türkçü Feminizm: Başörtüsü Tartışmaları ve Birtakım Öneriler 02-03-2020 20:19 Şehitlerin Ardından Gülenlere Dair Küfür İçermeyen Bir Yazı 01-03-2020 18:17 Vahşi Doğu’nun Kovboyu: Kadir Şeker 12-02-2020 19:58 Sosyal Medyanın Korona Virüsü: İlginç Bilgi 09-02-2020 20:00 Türk Milliyetçiliğinin Ekonomi Politiği – Çare Kapitalizm 02-02-2020 15:53 Devlet Fetişi ve Deprem 26-01-2020 20:02 Gidecekler… Ya Sonra? 21-01-2020 20:39 Din mi Kültürü Etkiler, Kültür mü Dini Etkiler? 16-01-2020 14:43 İki Parti Kıskacında Milliyetçiliğin Geleceği 15-01-2020 19:58 Bozkır Hikayeleri: Türk Çocuğuna Bir Hediye 13-01-2020 14:24 Erkeklerin Aşk Acısı ve Bir Kadın Olarak Milliyetçilik 10-01-2020 18:00 Türk Ocağı’nda İncir Ağacı 03-01-2020 22:52 Yerli Otomobilin Gözleri 28-12-2019 19:57 Kutsal Kitabın Stratejisi – Tapınakçı Altınları 26-12-2019 15:09 Mansur Başkana Bir Ankaralı Mektubu 23-12-2019 14:27 Bizden Neden Bir Halt Olmaz 18-12-2019 20:14 Samimiyetinizi Seveyim 17-12-2019 19:59 Britanya Seçimleri: Yeni Sağ-Sol Savaşı 13-12-2019 23:54 İntihar Ediyorum – Lütfen Bu Yazıyı Okuyun 09-12-2019 18:30 Ali Babacan Ne Dedi 26-11-2019 23:32 Dinin Adamından Uzak Dur 25-11-2019 17:59 Milliyetçileri Silahlandırmak 18-11-2019 18:23 10 Kasım'da Dikilmek 11-11-2019 15:55 Medeniyet Fay Hattına Kurulur 04-11-2019 17:59 İmamoğlu ve Yavaş: İki Başkana Dair Bir Analiz 27-10-2019 17:58 İmkansız Muhafazakarlık ve Muhalefet 10-10-2019 15:04 Gönülleri Birleşenlere Bir Davet 10-10-2019 14:56
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA