M. Bahadırhan Dinçaslan
Giriş Tarihi : 22-09-2020 11:52
Güncelleme : 09-10-2020 12:01

Etkili Hitabet Sözlüğü I – Retoriğin Sırları

Epeydir düşünür dururum; altın oran safsatası gerçek olsaydı, herhalde sanat ölürdü. Zira herkes güzel resim yapmanın, etkileyici heykel yapmanın “formül”ünü elde etmiş olurdu, herkese güzel gelen evrensel bir reçeteye uyumlu bir içeriği ortaya koy ve herkes beğensin – herkesin sanatçı olması yahut kimsenin sanatçı olmamasıyla eşdeğerdir bu.

Tabii şimdilerde başka bir durum var: Netflix gibi dizi ve film izlenen platformlarda yapay zeka senaryoları takip ediyor. Nerede durdurup başa sarıyoruz, nereyi hızlı geçiyoruz, nerede filmden sıkılıp çıkıyoruz ve geri dönmüyoruz… Bu veriler toplanıyor ve yeni projelerde senaryo ekibine verilen direktifler olarak kullanılıyor. Demek, altın oran safsata olsa bile, yığınlar söz konusuysa, herkesin –daha doğrusu çoğunluğun- beğeneceği içeriğin hiç değilse ana hatlarını çıkarmak mümkün. Eh, daha az isabetli bir benzeri diğer sanatlar için de geçerli tabii: Rastgele sıralanmış kelimeler şiir hazzı vermez, rastgele vurulmuş fırça darbeleri de resim hazzı. Demek bunun da çok zayıf dahi olsa genel kuralları vardır – post-modern sanatın ahmak borazanlarından değilseniz tabii.

Hitabetin de tarihi binlerce yılı bulan formülleri var. Fakat bunlar daha çok birer cihaz yahut tertipten ibaret. (device) Etkili bir hitabın yahut metnin formülü yok, zaten, olsaydı “ev başına kara han” olmaz mıydı? Zaten, olsaydı anlaşmazlıklar son bulmaz mıydı? Zaten, olsaydı, ziyadesiyle zayıf bir zeka sahibi olduğu halde doğru cemaate doğru zamanda girip çıkma becerisiyle yükselenleri, ateşli hatiplerimiz alaşağı etmez miydi?

Üstteki paragrafta 2. 3. ve 4.cümlelerde retorik tertiplerini kullandım. Fakat çok etkileyici olduğunu zannetmiyorum. Zira yalnızca bu tertipleri kullanmak, yazıyı yahut hitap metnini bunlarla doldurmak etkileyicilik için yeterli değil, başka bileşenler ve kaideler de var. Zannediyorum retoriği icat yahut keşfeden Yunanlar tüme varmamış, tümden gelmişler. Yani “şunları kullanırsan etkili olursun” demiyorlar, etkili olan metinler üzerinde çalışıp ortak noktalarını bulmaya çalışmışlar. Şükür ki bu, bunları bilseniz dahi etkili bir hatip yahut güçlü bir metin yazarı olamayabileceğinizi gösteriyor, bu işlerden hayatını kazananlar bu sayede işsiz kalmayacak.

Türkiye’de hiç retorik dersine denk gelmedim, iletişimci olduğum ve lisansta etkili iletişim gibi dersler aldığım halde, retorik tertiplerini hiç duymadım. Gerçi okula sık giden bir adam değildim ama, sınavlara girerdim, sınavlarda da karşıma çıkmadığına göre benim okulumda okutulmadığını söyleyebilirim. Bu ilginç, zira retoriğin birçok kaidesi Yunanlardan alınıp medreselerde okutulmuştu – bir zamanlar. Türk gencinin bunları bilmesi gerektiğini düşünüyorum, o yüzden belli başlı retorik tertiplerine dair bilgi vereyim dedim. Onlarca, hatta biraz üzerine gidersen yüzlerce tertip var, ben bunlardan en önemsediklerimi bu listeye alacak, hakkında bilgi vereceğim.

Anaphora

Bir sözcüğü ya da cümleciği sıralı cümle başlarında sürekli tekrar etmek. Birbirini takip eden cümlelerin, yahut parçaların, belli bir cümle yapısıyla, sürekli aynı formatta devam etmesidir. Özellikle konuşmayı vurucu, yükselen bir sona, yahut duraklamaya hazırlamak için faydalıdır:

Kimi Hindu, Kimi yamyam, kimi bilmem ne bela;
Hani tauna da zuldür bu rezil istila!

Derken, aslında, güzel bir anaphora örneği görüyoruz. "Kimi" sözcüğünü sürekli tekrar eden şair, yükselen diğer dizeye bizi hazırlıyor.

Antistrophe

Anaphora'nın tersi sayılabilir. Cümle sonunda aynı kelime yahut cümleciğin sürekli kullanılması.

"Devletli budun idim, devletim şimdi hani? Kime devlet kazanırım der imiş. Kağanlı budun idim, kağanım şimdi hani? Hangi kağana hizmet ederim der imiş."

Evet, epey edebi, yer yer şiirsel bir dille yazılmış olan Orhun abidelerinden bu pasaj, güçlü bir retorik uygulaması özelliği gösteriyor ve antistrophe sanatını kullanıyor.

Aporia

“Retorik soru” deriz ya, aporia biraz budur. Sahte bir ikilem, sahte bir şüphe, soru yaratmaktır. En güzel örneği herhalde Nedim’den:

“Ol büt-i tersâ sana mey nûş eder misin demiş
El-amân ey dil ne müşkil-ter suâl olmuş sana”

Yani “O Hıristiyan tanrıçası sana şarap içer misin demiş ey gönlüm sana ne zor soru sorulmuştur!” Nedim, “tabii ki içerim, soru mu bu!” demeye getiriyor, ama şarabın İslam’da yasaklandığını ve bir Hıristiyan’dan gelen teklifin onu zor duruma soktuğunu ifade ederek.

Antimetabole

Cümlelerde ya da cümleciklerde tekraren kullanılan kelimelerin sırasını manidar şekilde değiştirmektir.

“Yemek için yaşama, yaşamak için ye” gibi.

Litotes / Meiosis

Kasten hafifleştirmek; hafif bir ifadeyi ağır bir olay ya da olgu için kullanmak.

“Ayını bilmiyom tam dokuz yıldır
Puşt Osmanlı duralaştı bizinen”

Dadaloğlu, Osmanlı’nın epey güçlü ve etraflı iskan operasyonlarını, “duralaşmak” yani iddialaşmak, çekişmek olarak ifade etmiş. Benzeri, İsviçre Büyükelçisi’nin Kaiser Wilhelm’e cevabı olarak anlatılan meşhur hikayede vardır:

-Sınırdaki Alman ordularının mevcudu sizin nüfusunuzun iki katı. Savaş açsak ne yaparsınız?

-İki kere ateş eder eve döneriz.

Epizeuxis

Tekrar. Aynı sözcüğü yahut cümleyi sık sık tekrar etmek.

“Ölmeye, ölmeye, ölmeye geldik”

“Satanlardan olmayacağız!
Kaçanlardan olmayacağız!
Yıkılmayacağız!

Başaracağız!
Başaracağız!
Başaracağız!”

Adynaton

Mübalağa diyebilir miyiz? Bir şeyin imkansız olduğunu vurgulamak için, mübalağalı bir teşbih kullanmak. “Halamın taşakları olsa eniştem olurdu” gibi. Yahut “Erciyes’in zirvesindeki kar eriyince borcumu öderim.”

Apophasis

Şu sıralarda sosyal medyada sık sık kullandığımız bir tertip bu. “Ben asla böyle demem” diyerek demek. Ben mesela asla Tayyip Erdoğan diktatördür demem.

Synecdoche

Bir kişi yahut nesnenin bileşenini, tamamını anlatmak için kullanmak. Abdülhamid zulmü devrinde, mesela, “Burun” derlermiş, o anlaşılırmış. O yüzden burun demeyi yasaklamış.

Bdelygmia / Abominatio

Çirkin, iğrenç ifadelerle aşağılamak. Kürtaj hakkını savunana, mesela, “bebek katili” demek gibi. Ama en güzeli Neyzen’den:

“Allah senin hamurunu necasetle yoğurmuş
Anan seni sıçarken yanlışlıkla doğurmuş.”

Yukarıdaki örnekler, aslında söz dizimi tertipleri. Bunların yanında bir de, ses tertipleri var elbette. En meşhurlarını sıralayalım:

Konsonans

Aynı sessizlerin sürekli yinelenmesi. Uyu! Gözlerinde renksiz bir perde dizesinde r sesi sürekli yineleniyor.

Assonans

Aynı seslilerin sürekli yinelenmesi. Unuttur solgunluğunu bana kendi ölümün derken u harfi yineleniyor.

Aliterasyon

Sözcük başlarındaki seslerin yinelenmesi. Sun sagarı saki bana mestane desinler derken s harfi tekrar ediliyor.

Onomatopoeia

Cümleyi kurarken, cümlenin anlattığı kavramın seslerini kullanmak. En güzel örneklerinden biri, Nefi’den:

"Evc-i hevâda sıyt-ı çekâçâk-ı tiğden
Âvâz-ı ra'd ü saika reh-güm-künân olur
"

Yani “gökyüzünün üstünde kılıç şakırtısından gök gürültüsü ve yıldırım yollarını kaybederler”. Nefi bir savaş sahnesi anlatırken, savaş seslerini de kullandığı kelimelerde taklit etmiştir.

Vakit buldukça bu yazıyı devam ettirecek, geniş bir retorik sözlüğüne dönüştüreceğim kısmetse. Bizde de elbet "söz sanatları" başlığında epey bir sanat var, ancak retorik çok daha geniş bir mesele. Ümit ediyorum ki teorisine de değinir, ilerleyen bölümlerde bu konuyu ele alırız.


M. Bahadırhan Dinçaslan


Etkili Hitabet Sözlüğü II - Retoriğin Teorisi (İkinci Bölümü okumak için tıklayınız)
Etkili Hitabet Sözlüğü III - Etkileyici Metin Örnekleri (Üçüncü Bölümü okumak için tıklayınız)
Etkili Hitabet Sözlüğü IV - Türkçenin Sırları (Dördüncü Bölümü okumak için tıklayınız)

NELER SÖYLENDİ?
@
M. Bahadırhan Dinçaslan

M. Bahadırhan Dinçaslan

DİĞER YAZILARI Türk Milliyetçilerini Bekleyen Kavga 18-10-2020 23:58 Anayasa Mahkemesi Tartışmasından Kadir Şeker’e: Devlet Kabadayılığı 14-10-2020 12:36 Etkili Hitabet Sözlüğü IV – Türkçenin Sırları 09-10-2020 11:53 Türk’ü Teoriye Hapsetmek 06-10-2020 13:55 Türk Milliyetçileri Neden Dağınık 29-09-2020 13:22 Etkili Hitabet Sözlüğü III – Etkileyici Metin Örnekleri 28-09-2020 12:39 Etkili Hitabet Sözlüğü II – Retoriğin Teorisi 24-09-2020 11:22 Etkili Hitabet Sözlüğü I – Retoriğin Sırları 22-09-2020 11:52 Mitolojiden Beslenmek: Arthur mu, Beyrek mi? 21-09-2020 10:52 Ne Gereği Var Gülüşü 17-09-2020 12:44 Dini Çıkarırsan Geriye Ne Kalır? 16-09-2020 10:35 Koydu, Koyduk, Koyarız: Koyunların Milliyetçiliği 15-09-2020 11:13 Elini Sallasan Elli Hassasiyet 14-09-2020 14:35 Türk Kaşarı: Halkımızın Bir Bölümünün Değerleri 07-09-2020 14:02 Köpekbalıklarının Türkiye'si 31-08-2020 13:05 Ölüm Orucu: Devletin Temelinde Bir Dinamit 30-08-2020 00:00 Dış Türklere Rağmen: Turancılığın Zırvaları(!) 27-08-2020 14:36 Türk Milliyetçisi Nasıl Bir Demokrasi İster? 23-08-2020 17:53 Örs, Çekiç, Kılıç: Rock ve Siyaset 17-08-2020 15:52 Hasbıhal XI: İngiliz-Amerikan Şiirlerinden Seçmeler 13-08-2020 23:11 Bedevinin Şerrinden Atatürk’e Sığınmak 04-08-2020 16:58 Hasbıhal X: Coleridge ve Kubilay 30-07-2020 00:40 Dosya: Gençler Dinden Neden/Nasıl Çıkıyor? 28-07-2020 18:17 AKP'yi Alkışlayarak Yıkmak 14-07-2020 14:47 Microtargeting: Kapıda Bekleyen Devrim 08-07-2020 15:54 Türk Milliyetçiliğinin Ekonomi-Politiği: İnsan Fıtratı ve Orta Sınıf 06-07-2020 15:58 Ziya Selçuk’a Kapalı Mektup 24-06-2020 22:26 Haydi Irkçılık Yapalım 21-06-2020 17:04 Muhalif Mevzilerde Canavarlaşma Problemi 16-06-2020 23:26 Faydalı Kilisenin Papazından 20 Makale Önerisi 14-06-2020 15:13 Zihin Jimnastiği: Polonya Türkiye Hattı 08-06-2020 20:58 Türk Kime Denir 27-05-2020 19:54 Bella'nın Kısa Donu 22-05-2020 21:02 Barnabas İncili: Bir Zırvanın Anatomisi 19-05-2020 20:21 Benim Seküler Milliyetçi Kardeşim… La Tahzen! Ve Düşmanım: Hele Bir Oku… 20-04-2020 20:23 20 Yaş İhtiyarları ve 30 Yaş Gençleri 16-04-2020 19:08 Sinanoğlu: Eternal Sunshine of the Spotless Türkçe 14-04-2020 18:33 Salgın ve Ekonomi: Kara Vebadan Sonra 12-04-2020 20:15 Türkçülüğün Farzı: Zengin Olmak 02-04-2020 21:26 Turan Hayal midir? 26-03-2020 15:25 Rus Gribinden Çin Virüsüne: Salgınlar ve Toplum 23-03-2020 14:28 Seküler Milliyetçilik: Bizimkisi Bir Aşk Hikayesi 19-03-2020 19:59 Korona Salgını ve Milliyetçilik 17-03-2020 20:55 Siyaset ve Ahlak: Mülahazalar, Gözlemler ve Beddua 11-03-2020 20:17 Türkçü Feminizm: Başörtüsü Tartışmaları ve Birtakım Öneriler 02-03-2020 20:19 Şehitlerin Ardından Gülenlere Dair Küfür İçermeyen Bir Yazı 01-03-2020 18:17 Vahşi Doğu’nun Kovboyu: Kadir Şeker 12-02-2020 19:58 Sosyal Medyanın Korona Virüsü: İlginç Bilgi 09-02-2020 20:00 Türk Milliyetçiliğinin Ekonomi Politiği – Çare Kapitalizm 02-02-2020 15:53 Devlet Fetişi ve Deprem 26-01-2020 20:02 Gidecekler… Ya Sonra? 21-01-2020 20:39 Din mi Kültürü Etkiler, Kültür mü Dini Etkiler? 16-01-2020 14:43 İki Parti Kıskacında Milliyetçiliğin Geleceği 15-01-2020 19:58 Bozkır Hikayeleri: Türk Çocuğuna Bir Hediye 13-01-2020 14:24 Erkeklerin Aşk Acısı ve Bir Kadın Olarak Milliyetçilik 10-01-2020 18:00 Türk Ocağı’nda İncir Ağacı 03-01-2020 22:52 Yerli Otomobilin Gözleri 28-12-2019 19:57 Kutsal Kitabın Stratejisi – Tapınakçı Altınları 26-12-2019 15:09 Mansur Başkana Bir Ankaralı Mektubu 23-12-2019 14:27 Bizden Neden Bir Halt Olmaz 18-12-2019 20:14 Samimiyetinizi Seveyim 17-12-2019 19:59 Britanya Seçimleri: Yeni Sağ-Sol Savaşı 13-12-2019 23:54 İntihar Ediyorum – Lütfen Bu Yazıyı Okuyun 09-12-2019 18:30 Ali Babacan Ne Dedi 26-11-2019 23:32 Dinin Adamından Uzak Dur 25-11-2019 17:59 Milliyetçileri Silahlandırmak 18-11-2019 18:23 10 Kasım'da Dikilmek 11-11-2019 15:55 Medeniyet Fay Hattına Kurulur 04-11-2019 17:59 İmamoğlu ve Yavaş: İki Başkana Dair Bir Analiz 27-10-2019 17:58 İmkansız Muhafazakarlık ve Muhalefet 10-10-2019 15:04 Gönülleri Birleşenlere Bir Davet 10-10-2019 14:56
E-Bülten Kayıt
ARŞİV ARAMA